mandag 10. mai 2021

Fenrik Stål og Willy Brandt


Om far Ejlert og son André Bjerke si norske gjendikting av Johan Ludvik Runeberg (1804-1877) si  bok "Fänrik Ståls sägner" (1848/60) utgitt på Gunnar Stenersens forlag som "Fenrik Stål - en samling sanger" i 1944 er det sagt mangt og mykje.

Dei fleste av dei 35 songane i det finsk-svenske nasjonaleposet tematiserer både svik og heltemot med bakgrunn i forteljingar frå den svensk-russiske krigen, som enda med at Finland gjekk tapt for Sverige i 1809. Altså eit litterært verk gjennomsyra av fedrelandskjærleik - og det vi gjerne kallar gode nasjonale haldningar. Den fyrste teksten i "Fänrik Ståls sägner" er "Vårt land, vårt land, vårt fosterland", som seinare skulle bli den finske nasjonalsongen. Seinare får vi høyre om heltane - den oppofrande Lotta Svärd, som blir med mannen sin i striden, og den einfaldige, men botnpålitelege soldaten Sven Duva, som døyr på sin post: 

"Han hade kämpat ut/han hade kämpat som en man, och striden, den var slut".


Men i Willy Brandt sitt tobandsverk "Krigen i Norge", som kom ut på Aschehoug allereie hausten 1945, levnar den tyskfødde forfattaren, som under eksilet i Stockholm hadde arbeidd som journalist med nære kontaktar til den illegale pressa i Norge heilt frå juli 1940 til krigen sin slutt, liten tvil om kva kontekst dette gjendiktingsarbeidet skulle forståast i - nemleg kulturkampen og kulturfronten - motstanden mot "nyordninga", altså nazifiseringa i brei skala, ved norske universitet, høgskular, galleri, museum, teater, aviser og forlag m m - noko som hadde ført til avsetjingar, fengslingar og jamvel deportasjonar til konsentrasjonsleirar av rektorar, direktørar, redaktørar og forleggjarar m m frå 1942 og frametter.

"Ved siden av kampen mot de politiske krav overfor høyskolene var det især forleggerstriden som preget stillingen på kulturfronten sommeren og høsten 1942. De første alvorlige nyordningsforsøk på dette felt ble gjort høsten 1941, etter at formannen i Den norske forleggerforening, Harald Grieg, var blitt sendt til Grini" (bd II s 110).

"I begynnelsen av 1942 ble forlegger Gunnar Stenersen innsatt som formann for forleggerforeningen. Samtidig kom loven om tvangsmedlemskap i denne organisasjon" (bd II s 111).

Primus motor for"nyordninga" og einsrettinga i kulturfeltet var Propagandadepartementet, styrt av statsråd Gulbrand Lunde (til han blei drepen i oktober 1942). Parallelt med fjerninga av "ukunst" av malarar som Picasso, Braque, Per Aulie og Per Krohg m fl frå galleri og andre offentlege rom, arbeidde denne instansen også hardt for å sette "unasjonale" forfattarar og bøker på svartelister.

"I virkeligheten forsto alle at departementet ikke bare ville ha adgang til å forby og legge beslag på bestemte bøker, men at det også skulle bestemme hva slags bøker som skulle gis ut på hvert enkelt forlag. Som følge av dette meldte samtlige forleggere seg ut av foreningen.....Gunnar Stenersen sendte ut meddelelse om at utmeldelsene ikke kunne godkjennes" (bd II s 111).

Det er truleg liten grunn til å tvile på dei fakta og opplysningar som Willy Brandt legg til grunn for si forståing av kulturkampen desse åra. Dei samsvarer i stor grad med andre kjelder. Men skrivesituasjonen er unik, og framstillinga original, konsis, samanfattande - og fersk! Heile tobandsverket vitnar om svært god kjennskap til forholda i Norge - slik dei nettopp hadde vore. 

Kunnskapen om kulturfronten under krigen gjer gjendiktingsarbeidet til far og son Bjerke problematisk å bortforklare. Det blir vel vanskeleg å kalle det noko anna enn samarbeid?

Men igjen - kor tungt skal denne handlinga vege - målt opp mot alt det andre tyskgagnlege arbeidet (stikkord: brakker, flyplassar, forsvarsanlegg) som mange nordmenn trass alt var med på - utan å få reaksjonar på det - ved oppgjeret sin time - då freden kom? 

Og - kva kostnader ville det ha medført å la vere?

Ein av "skurkane" i "Fänrik Ståls sägner" er viseadmiral Carl Olof Cronstedt, ein tidlegare helt frå sjøkrigen mot russarane, som overga festninga Sveaborg til fienden i 1808 - utan større kamp. 

Så kanskje ligg det ein liten ironi i dette - at verket som vart gjendikta til norsk av Ejlert og André Bjerke i 1944 - med okkupanten i ryggen - formidlar verdiar og haldningar som vi heilt fram til i dag har sett på som gode - og som på underleg vis kan ha fungert som ein dolk mot okkupanten sitt hjarte.

fredag 23. april 2021

BRODER ANDREAS 73

Lærar, gardbrukar, diktar, gjendiktar og ungdomsarbeidar m m Andreas Bjåstad fyller 73 år laurdag 24. april. Han har vore svært viktig i fleire kulturkreative samanhengar her på Sunnmøre. Og ikkje minst for meg. Ikkje berre som ein framifrå opplesar og medspelar i kampen for å drive fram ein god tekst, men også som medsamansvoren i utforskinga av litteraturen. Mellom mykje anna arbeidde vi i 2006-07 tett saman om ein presentasjon av den britiske poeten Christina Rossetti, noko som munna ut i fleire gjendiktingar av henne i essayet AVKALLETS ESTETIKK (Bokvennen 2/2007). Og i 2009-10 bora vi oss i lag med Odd Goksøyr inn i forfattarskapen til den shetlandske poeten Christina De Luca, noko som resulterte i flotte gjendiktingar av dei engelskspråklege tekstane hennar, presenterte i essayet TIDSSIRKLAR (Bokvennen 4/2010), og Odd Goksøyr si bok med gjendiktingar av dei shetlandske, GLIMT AV OPPHAV (GLIMS O ORIGIN, URA FORLAG 2017). I høve dagen serverer vi eit par smakebitar på dette her. 

Fyrst Christina Rossetti sitt dikt A BIRTHDAY:

EIN FØDSELSDAG

Mitt hjerte lik ein songglad fugl

Med reir ved vassfall nær ei bukt

Mitt hjerte lik eit epletre

Med greiner bøygd` av mogen frukt

Mitt hjerte, skjer av perlemor

Som padlar i ein lykkesjø

Meir glad er eg, min kjære kjem

Så slepp mitt hjerte gråte, blø


Reis meg ei silketrone høg,

Dekk ho med purpufarga skinn,

Granateple og påfuglar

Med hundre auge, skjer dei inn,

Som druer gjort av gull og sølv

På liljeblad med sølvgrått preg

For fødselsdagen i mitt liv

Er no, min kjærast er hos meg


CONTAGION OF GOODNESS av Christine De Luca:

SMITTE AV GODLEIK

Reisa er meir enn vakker i dag.

Det opna himmelskjelet:

    eit perlemorgry

og strålande grøne enger frigjer

smittsam godleik. Ingen slør av frykt

eller klage kan falle, gjere alt om.

Reisa gjennom livet er vakrare i dag.


Mange av oss vil seie at tittelen på dette diktet avspeglar mykje av det dagens jubilant har bore med seg i arbeidet sitt gjennom alle år.


VI GRATULERER!




torsdag 8. april 2021

Thermopylae

Litt etter klokka halv to, inne i det nye døgnet som skulle heite tysdag 9. april 1940, vart far og dei 24 medelevane hans på befalskulen ved Akershus festning, kasta ut i ein springmarsj gjennom Oslo for å nå dei ulike luftvernstillingane innan dei fiendtlege flya ville fylle himmelen over hovudstaden nokre timar seinare, men då laget hans nådde fram til Huk, var kanonene, av typen Bofors, øydelagde, leidningar og slangar kappa, spakar og hendlar fila av eller benda bort, slik at skytset var ubrukeleg, det same var tilfelle ved fleire av dei andre forsvarspunkta i byen, fienden, kven det no måtte vere, hadde allereie sluppe inn, luftvernet var sabotert, og då sjefen deira, ein ung og svært respektert fenrik, oppdaga sviket ute ved Fornebu, skaut han seg, truleg for ikkje å bli arrestert og pumpa for vitale opplysningar, så då meldinga om dette kom over radioen, var det eit stort, stort sjokk for far og dei andre, men laget sprang likevel vidare, mot ei stilling på Smestad, med ein svær lyskastar og to mitraljøsar på eit hustak, der dei var i kamp med tyske fly frå det grydde av dag, ein gong mellom klokka sju og halv åtte, til ut på ettermiddagen, då ein norsk offiser, som dei ikkje kjende att, stakk hovudet opp fra takluka og bad dei om å stanse elden, og returnere til kasernen på festninga, der dei vart arresterte, av tyske soldatar, og sperra inne på festsalen, og såleis kom i fangenskap der, 

og resten av soga kjenner vi, avslaget til dei tyske krava, som fører til klappjakta på kongen, kronprinsen og regjeringa, som kjem på flukt, etter kvart vestover, så nordover, den nølande mobiliseringa av regimenta i Sør-Norge, per brev, men snartenkt løyst av lensmenn, som bruker telefonen, major Q sitt statskupp over radio, før vi skriv 10. april, den såkalla panikkdagen, då 200 000 menneske flyktar ut frå Oslo, sidan dei fryktar at britane vil bombe byen, og, i ly av denne panikken og denne frykta, som også okkupantane deler, rømer far og ein kamerat frå festninga, det er under ein flyalarm, og spring mot Østbanen, der dei tek toget til Lillehammer, melder seg for politiet der, og blir mobliserte på Jørstadmoen, og seinare tek del i kampane ved Tretten og Kvam, før britane trekkjer seg ut, og heile forsvaret av Sør-Norge raknar, slik at far kjem på retrett nordover, tilbake, tilbake, saman med soldatane frå IR 11 Møre, til Dombås, og ned Romsdalen, og endeleg til eit brennande Åndalsnes, der han grev ned geværet, og haikar med ein rusten lastebil til eit nedbomba Molde, der han, etter nokre netter i eit naust, endeleg får båtskyss, utover mot sine heimtrakter, der han kontaktar lensmannen, som ber han om å vente nokre dagar, sidan kampane enno ikkje er over i Nord-Norge, for det kan bli bruk for han ein gong til, noko det ikkje blir, i alle fall ikkje no, og i alle fall ikkje slik han hadde tenkt, for ein månad seinare, 7. juni, er det slutt, vi kapitulerer også i nord, der vi trass alt har ytt inntrengjarane tøff motstand, og kongen og kronprinsen forlet Tromsø med den britiske kryssaren «Devonshire» med kurs for London, 

så er Norge okkupert, og gradvis, sakte, men sikkert, trass forsøka på mellomløysingar, prøvd forhandla fram av attverande stortingspolitikarar og høgsterettsdommarar, blir vi ein fascistisk stat, ein nazistisk stat, der det eine rettsstatlege prinsippet etter det andre vert sett til sides, tallause påbod og forbod vert innførte, grunnlovsvedtak omgjorde, tusenvis av små og store  restriksjonar avgrensar liva våre, samtidig som arbeidslivet på forunderleg vis kjem seg til hektene, og sjølv om den stramme innsnevringa av det gamle livet, med varemangel, rasjonering, blending, meldeplikt, sensur og eit tungt nærvere av framande soldatar varer ved, blir somrane varme, folk tek søndagsturar til setrane, born badar, skogen blir felt og sidan fløtt nedetter elvane til sagbruka, kyr blir mjølka, oksar og grisar slakta, langs kysten blir varene frakta med båtar til næraste meieri eller slakteri, fisket er godt, sildefangstane eventyrlege, mottaka i byane har meir enn nok å gjere, og mykje, om ikkje nesten alt, av det vi produserer, blir kontrollert og distribuert dit dei nye makthavarane ynskjer, mellom anna til dei 350 000 tyske soldatane rundt omkring i landet, eller tyske soldatar i kamp ved andre frontar i verda, det er vanskeleg å unngå, for kva skal ein gjere, om ein produserer meir enn ein treng sjølv, 

alt dette medan flyktningtrafikken mot Sverige og øyane i vest skyt fart, det er kurerar, ofte ungdomar, jamvel born, som set seg sjølv og foreldra sine i stor fare på veg gjennom skogane, det er fiskeskøyter som fraktar modige menneske, i all hovudsak unge menn, over hav og grenser, slik at dei snart kan kjempe mot alt dette som bryt oss ned og stel fridomen frå oss, altså flukt, som blir sett på som desertering, ja, faneflukt, og dermed kvalifiserer til dødsstraff, noko altfor mange får røyne, fedrene til dei som har reist over, blir arresterte og sende til Grini, og nokre jamvel «sørover», til konsentrasjonsleirane, og sit der som gissel, medan desse som vert tekne, og dei som organiserer alt dette, folka i eksportgruppene, fyrst vert torturerte, stundom på det mest bestialske, før dei blir drepne og slengde i massegraver, noko dei større avisene, med sine nasjonalsosialistiske redaktørar, men som elles er fulle av dikt, forteljingar og små, søte nyhende frå land og strand, denne blandinga av lygner og idyll, som er fascismens ansikt, ikkje nemner eit ord om, 

heller ikkje rekvireringane av båtar, kjerrer, lastebilar, hestar, ja, okkupanten tek seg til rette, han utnyttar, stel og vandaliserer, han lemlestar, piner og drep dei som mæler i mot eller yppar seg, han øyremerkar, arresterer og sender jødane ut av landet, med adresse til den uhyrlege og kaldt gjennomtenkte løysinga, sjølve utslettinga, gjennom gass og  krematorieomnar, men betaler også bra for arbeid som lyt gjerast, for behovet for arbeidskraft er stort, 500 festningar skal byggjast langs kysten, for å stå imot åtaket som kome, truleg frå Storbritannia, fabrikkar til produksjon av krigsmateriell skal reisast, flyplassar og vegar må byggjast, det er ikkje nok med 130 000 krigsfangar, hovudsakleg russarar, men også jugoslavar, så vanlege nordmenn får tilbodet om godt løna arbeid, og kanskje er det vanskeleg å halde fronten, som dei seier, for kvar går grensa mellom rett og gale, mellom tvang, ubehageleg plikt og samarbeid,

samtidig som motstanden tek seg opp, fleire av flyktningane blir skyssa tilbake til fedrelandet som geriljasoldatar og sabotørar, der dei organiserer paramilitære celler, dei skal byggje opp ein hær, som ein dag skal overta dette landet igjen, gjere det fritt, røynde sjarkfiskarar fører skøytene mot norskekysten, med høg risk, den sikre død ventar, om dei blir tekne, dei er ikkje mange, men viktige, for alle som ynskjer okkupantane dit peparen gror, noko dei aller, aller fleste gjer, 

samtidig som tusenvis av norske sjøfolk går i konvoi over hava, med våpen og flybensin til dei allierte, i arbeidet for å knekke inntrengjarane, fascistane, dei såkalla aksemaktene, heile tida i fare for å gå på miner, bli senka av fly eller ubåtar, slik at den psykiske helsa blir øydelagd for livet, viss dei ikkje døyr, viss dei ikkje blir liggjande i havet, brennande i olje, før endeleg freden kjem, 

freden, med all si lette og all sin jubel, men også ransakinga av gjerningar, av det du gjorde og ikkje gjorde, av det du budre ha gjort og ikkje burde ha gjort, det er kondisjonalis-formene av verbet vi bruker no, skulle ha, og burde ha, og slik blir over 90 000 nordmenn saumfarne av rettssystemet i det frie Norge, og meir enn 40 000 blir dømde, dei aller fleste truleg med rette, lat det vere sagt, men kanskje ikkje alle, for, på ein eller annan måte, å ha samarbeidd med, eller hjelpt, fienden, i løpet av okkupasjonen, og som i ettertid blir kalla «desse som valde feil», samtidig som borna deira blir frosne ut, fleire blir rundjulte på skulen, utan at lærarar eller vaksne grip inn, samtidig som dei nærare 200 000, som var blitt  innrapporterte for økonomisk samrøre med okkupanten, for det vi kallar "tyskerarbeid", går fri, sidan dei er så mange, og såleis representerer eit uoverkomeleg arbeid for domstolane, samtidig som nokre få, men framskotne personar i kyrkje og politikk, som hadde svikta i aprildagane, no blir dei hardaste fordømarane og fremste strategane i det nye Norge, og slik får stor plass i filmavisene, som blir sende for fulle kinosalar i bygd og by, så kva er ære, 

og kva er rett, no, i det landet som heiter Etter krigen, noko som får meg til å tenkje på forelesningane ved universitetet, på HF i Oslo, 35-40 år seinare, om persarkrigane, då kong Xerxes ville hemne faren Dareios, kongen over alle kongar, sitt forsmedelege tap ved Marathon, ved å gjere eit overraskande overfall mot dei greske bystatane nordåfrå, med ein enorm hær, skal vi tru den samtidige historikaren Herodot, det var meir enn ein million mann som stod klare, men som måtte gjennom eit trangt pass, oppe ved Thermopylae, der grekarane hadde forskansa seg, heilt til Efialtes, ein gjetar frå Thrakis, i vona om ei stor løn, fortalde Xerxes om ein omveg, ei smal rås i fjellet, som kunne leie persarane inn i hans eige fedreland, noko som førte til at den greske generalen, kong Leonidas av Sparta, då han fekk høyre dette, sende dei fleste av soldatane heim, for å spare liva deira, medan han sjølv og tre hundre av hans eigne, vart verande att for å ta i mot inntrengjarane, ein av dei fyrste dagane i september i året 480 f Kr, og der desse kjempa til siste pust, sjølv om dei heile tida visste at det ville munne ut i den sikre død, altså svikaren Efialtes, kong Leonidas og dei 300 frå Sparta, så kva er ære, og kva er rett, 

og kven sleppte fienden inn her, major Q sitt svik er godt dokumentert, han hadde absolutt ingen legitimitet i dette landet, og det er umuleg å reinvaske dei som stod i leietog med han, desse som planla det heile, og losa okkupantane inn, viste omvegane, dei små råsene, som gjorde overfallet muleg, for far var overtydd om at det var nordmenn som stod bak sabotasjen av luftvernstillingane i Oslo, det var personar i leietog med fienden, det kunne jamvel vere norske offiserar, utan at han kunne seie kven dette var, han var også overraska over, og jamvel bitter på, dei norske styresmaktene, som hadde vore så godtruande, og som hadde budd landet, og soldatane i dette landet, så dårleg på det som skulle kome, denne grenselause naiviteten, på grensa til dumskap, desse vekene før niande april, men vart alltid oppglødd ved synet av fotografiet der milorg-mannen Terje Rollem tek over Akershus festning, medan dei tyske offiserane gjer  honnør til denne karen på hans eigen alder, kledd i knickers og knestrømper av ull, 11. mai 1945, for då var han på ein måte tilbake til start, så kva er ære, eigentleg, kva er rett, og kven vil kaste den fyrste steinen - på kven?

søndag 1. november 2020

EKFRASE OVER PER BRATLAND

 

«Finne Kongen, det er oppdraget, folk må vite at han lever.» 

Eg-personen i novella Sølvbjørka/Snurre rundt omkring, er besatt av prov på liv. Med band for auga blir han køyrt rundt og rundt i Molde, i ein biljakt Molde rundt for å kapre såkalla objektivt dokument på at dei kongelege lever. 

Forfattar Øystein Orten driv eit snurrig spel med såkalla sanning og fiksjon. I kva grad er det fotografiet av Kong Haakon VII og Kronprinsen under Kongebjørka i 1940 objektivt sant? Novelle-fotografen sitt nærvere gjer jo noko med andleta til dei kongelege. Og fotografen tek val om lys og skugge, og om synsvinkel. Det gjer forfattaren også. 

Det er ikkje første gongen at Orten legg historisk materiale til grunn for skjønnlitteratur. Som i tidlegare bøker, er Krigshistorier skrive med stor empati med karakterane. Orten har internalisert sinnsstemningar, og klarer såleis å la det komme, heilt naturleg, som språk. 

Novellene er variasjonar over krigen. Premisset for novellene er så tydeleg gjort greie for at det etiske spørsmålet «er det greitt å dikte seg inn i hovud og kjensler til faktiske personar» blir overflødig. Det står jo roman på framsida, og forfattaren gjer, i etterordet, førebilledleg godt greie for tilhøvet fakta-fiksjon. 

Kvalitetsmessig spenner novellene frå den insisterande, empatiserande Søndagtrammen/Ikkje eingong havet, til det vellykka eksperimentet Festningsbryggja/Ausgerottet, og den uforløyste sistedelen av boka Kva skal det bli av guten/Då krigen kom til far. Men det heilskapelege inntrykket er ei samling godt researcha, velskrivne noveller som også har denne X-faktoren - ein form for poetisk motstand som gjer at novellene ikkje berre sklir forbi, sutalaust. 

Og kva er så etikken i botnen her? Eg spør forteljaren i Sølvbjørka. «Kongen, Kongen!», svarar den kvasse bladfyk, og spør seg kvifor han fér etter dette kongebildet. For avisa? Nei. For folket. Fotografen gir folket eit glimt av håp. Ansvarlege andlet med eit skjær av sol over seg, sjølv når Molde bombast og brenn. Fotografen, Kongen og Kronprinsen er redusert til tre vanlege menneske ilag, under bomberegnet. Orten avkler karakterane uniformar eller slitte arbeidsklede, og skildrar dei med andedrett, med bein som løper og auger som ser, eller ikkje ser. 

I dette samlast fleire av litteraturen, og særleg denne novellesamlinga, sine mulegheiter. Mulegheita for å skildre kva det er å vere eit menneske. Det er også ein aktuell tekst til ettertanke om kulturjournalistikkens evinnelege, nærmaste besatte jakt etter prov på verkelegheit.


Mette Karlsvik

Romsdals Budstikke 4.9.2020

tirsdag 15. september 2020

FOTO, SKJERM, SKUGGAR

 Lansering 
av "Krigshistorier"
på Ulstein Arena 10/9/2020
med 32 fotografi, skjerm og skuggar.


Foto: Leiv Arne Grimstad

tirsdag 8. september 2020

KRIGSHISTORIELANSERING

Torsdag 10. september kl 1900
vert det lansering av 
Krigshistorier


Ulstein bibliotek


Fin melding i Romsdals Budstikke fredag som var:


Forfattarintervju:


Vel møtt!

ETTER BASKETAKET

Ei fin oppleving
var det
å ta del i BASKETAK 
under Bjørnsonfestivalen på Teatret Vårt
laurdag 5. september


saman med Berit Rødstøl, 
Svein Sæter og Knut Ødegård,


avslutta med 
Knut si emninente opplesing av diktet


"Sirkusdirektøren".

FOTO: Øystein Eik, Bjørnsonfestivalen.

torsdag 3. september 2020

BJØRNSON I BASKETAK

Laurdag 5.september
vert det opplesing og bokprat 
på Bjørnsonfestivalen


saman med Svein Sæter,
Berit Rødstøl og Knut Ødegård
under vignetten "BASKETAK"
på TEATRET VÅRT
kl 1615.


I tillegg til mi eiga 
"Krigshistorier" (Samlaget),
har Berit Rødstøl gitt ut romanen 
"Etter punktum" (Samlaget)
og Knut Ødegård diktsamlinga 
"Sirkusdirektøren" (Cappelen).
Alle bøkene utgjevne i august 2020.

lørdag 29. august 2020

Adrianstua Digitalt Under Linda

Frå laurdag 30/8 kl 1200
sender Norsk Forfattarsentrum
Adrianstua litterære hagefest digitalt!

Mellom mykje godt program
kjem det også eit innslag 


der Ronald syng From a distance,


gjendikta til Frå det høge 
av Andreas Bjåstad,


og eg les 
Kjærleiken til menneske og kattar,


eit dagbokark frå Krigshistorier,


før bokaktuelle Odd


 syng
Kom lys frå lykt, 


 henta frå 
den siste teksten i boka mi,
til ein melodi han har laga sjølv, 


for omlag 20 inviterte gjestar


 under linda i Einabu på Hareid.

Heile festivalen, 
som vil vare omlag ein time,
kan sjåast fram til mandag 31/8 kl 1300



Foto: Nanseth Media (Camilla)

fredag 21. august 2020

KRIGSHISTORIENE ER UTE

 Då 
er "Krigshistorier" ute
i bokhandlane.


Boka inneheld
20
fiksjonstekstar,
med faktiske hendingar
frå den andre verdskrigen
som bakteppe,
ordna kronologisk,
og
med ein indre tråd 
i mellom.

Omslagsfoto: Katinka Goldberg.
Omslagsdesign: Magnus Osnes.

Lansering
på Ulstein bibliotek
TORSDAG 10. september kl 19.

Sjå

fredag 15. mai 2020

Shtumer Alef

5.-27. september
stiller den svenske fotografen
Katinka Goldberg 
ut dette spennande prosjektet i Trondheim Kunstmuseum


basert på ei jødisk kvinne si flukt
til Sverige
under den andre verdskrigen.
Les meir 
om bakgrunnen for arbeidet her:


Inspirare

Endå ein gong
lot eg meg overtale
eller kanskje heller freiste 
til å dele mine inspirasjonar
på fjesboka,
musikalske, denne gongen.


Endå ein gong
opplevde eg det umulege 
i ei slik oppgåve
sidan eg måtte skjere så mykje 
bort.


Og endå ein gong såg eg alt 
eg hadde gløymt
som burde ha vore med
for seint.


Men inspirasjon, kva er det?
Ordboka svarer:
Puste inn, fylle med ånd.

Så kvar skulle eg begynne?
Ved 10 års alder, ved 15 eller 18?

Kvifor ikkje med mor sine
lokkar frå sætrane
sunge igjen og igjen 
heilt frå eg var fødd
og som framleis syng?

onsdag 6. mai 2020

MAIDAGAR, OVERTAKINGAR

"Av og til tenkjer eg at historia er eit dyr



 som glefser etter føtene våre og veltar seg over oss så vi ikkje får puste. Vi gløymer ikkje desse augneblinkane. Og dette året, desse særskilte dagane eller minutta av våre liv, då nettopp dette hende, har etterlate ei kjensle inne i oss, som er uttrykk for ein heilt spesiell tilstand, som berre kjem til overflata seinare i livet når enkelte trivielle hendingar repeterer seg sjølve og gir påminningar om den gongen. Slik at, Den gongen då, blir til, Kvar gong når. Det kan vere lyden av eit flagg eller det bestemte plagget på ei klessnor som brettar seg ut i den friske brisen frå sørvest, viss det då ikkje er glasbitar i ein viss storleik som losnar frå vindaugsruta og treffer noko hardt eit tidels sekund seinare"

"1945 er dette mellomromet i tid. Dette året startar i mai. Eller kanskje sluttar det denne månaden. 1945 er martyrane sitt år. Oppstoda sitt år"

"7. mai. Stilsla som dirrar. Den spaknande vinden"

"8. mai står tom. Og tomheit står for overgiving, kapitulasjon. Sida er kvit. Urøyvd. Ein krig har vart i 1857 dagar, og denne skjelvande dagen, dagen då det meste av tvilen var borte, då alt skulle kome for ein dag, det vi kallar sanninga, eller det vi set i staden, skal gjerast synleg"

"Men 8. mai står tom. Sjølv ikkje i ettertid har han skrive inn noko på denne dagen, tenkjer eg, som om heilt vanlege ord ikkje strekte til"

"9. mai, samstundes med at Quisling overgir seg, går ein tysk soldat på ei mine som ligg i ei grøft langs vegen, og i dagane etter torer folk seg ikkje ut på åkrane av frykt for å gå på fleire"


"11. mai. Eg kan hugse at biletet hang på ein vegg heime. Sameleis som det hang over kateteret i det eine klasseromet på skulen. Overtakinga av Akershus.

Når han seinare snakka om denne hendinga, verka det som om dette var noko av det viktigaste som hadde hendt han i livet. Noko som rørte han reint fysisk. Han kunne bli frisk av å sjå på det, viss han var sjuk.

I dag veit vi at det i alle fall finst to bilete av den formelle overtakinga av Akershus festning denne dagen, og dei er tekne med berre få sekunds mellomrom.



 På det fyrste fotografiet, som vart teke av Aftenpostens fotograf Johannes Stage, og som altså er rekna for å vere det store frigjeringsbiletet frå maidagane, står fenrik Terje Rollem, sjef for ei Milorg-avdeling i Oslo, kledd i brune sportssko, selbustrømper, nikkers og ei grå sportsjakke, i stram givakt framfor festningskommandanten, major Nichterlein, med nypussa støvlar og med sine militære ordenar festa til brystlomma, og nokre steg attafor, hauptmann Hammel, med hendene langs sida og augene gøymde i det dystre myrkret under skjermen på uniformshua si.

Det kan ikkje vere tvil om at overtakingsseremonien er improvisert i all hast. Vi ser ingen flagg, det er heller ingen soldatar eller kjende bygningar i bakgrunnen, det er berre desse tre mennene på denne tomme festningsplassen, brukt som ekserserplass opp gjennom hundreåra, framfor dei anonyme kaserneveggane på Akershus.

Symbolikken er overveldande. Dette er det sivile Noreg mot den tyske okkupasjonsmakta. Ein einsleg mann kjem rett frå skogen for å overta sjølve kommandosentralen til den største krigsmakta i verda, som framleis har 350 000 soldatar under våpen i Noreg.

Terje Rollem, med kommandoen over 97 heimefrontssoldatar, som har ein pistol i den svarte taska på magen, og ein kikert som heng lauseleg over skuldra, har nyleg vore inne i kommandantbustaden og sagt fram ærendet sitt. Men nestkommanderande på festninga, hauptmann Hammel, nekta å overgi festninga til ein sivil person, medan kommandanten sjølv var meir medgjerleg. Uovereinskomsten mellom desse to, Hammel og Nichterlein, førte til at hauptmannen ikkje var skikkeleg på plass før seremonien var i gang. Og det er dette som er bakgrunnen for det andre fotografiet, teke nokre sekund tidlegare, der Hammel kjem gåande bakfra, og opp på sida av Nichterlein, som for å avverje det heile, denne totale fornedringa, det å gi frå seg alt til ein heilt alminneleg, ubetydeleg nordmann.

Altså: Den alminnelege. Den ubetydelege."

Utdrag frå kapittelet Kvitt flagg Vegen til Neverland (Samlaget 2005) s 129-140, 
som er andre bok i Livingstone-trilogien (2003-2007).

Foto: digitaltmuseum.no, snl.no

søndag 19. april 2020

KVA SKAL DET BLI AV GUTEN

###
"Far var fødd på ei lita øy langt ute i havet som det femte barnet i familien. Det var oppe på loftet i eit høgt hus med mange små vindauge som vende mot fjorden og fjella i aust.


Det var i 1915. Den tjueandre februar. -På Pederi stol, som mor hans sa med eit ørlite smil om munnen. -Det er ein lukkedag, gut, heldt ho fram og strauk han over det lyse håret. Far kunne hugse skipa som vakta om kysten under den fyrste krigen. Dei lange skuggane som smaug seg langs holmar og skjer. Nesten oppslukte av natta. Hadde det ikkje vore for lanternene, grøne når dei seig nordover, og raude når dei stiltra seg søretter. Det var «Norge». Og det var «Eidsvold». 


Mange hundre mann var om bord der. Skulle verne om nøytraliteten. Far skulle alltid minnast dette ordet som noko usikkert. Ja, nesten farleg. Dei grøne og raude augene om natta. Nøytralitet."


###
"Då krigen endeleg var slutt, blei farmor med barn igjen. Ho var i sitt førtisjette år. Det blir ei jente,  sa ho. -For då har Vårherre gitt meg tre av kore slaget. -Dessutan kjenner eg det på kvalmen. -Det er ein typisk jentekvalme. Så medan magen vaks, song farmor til dette ufødde barnet . Helst om kveldane. "

Kom lys Frå lykt Med skin Hit ned
Og ver eit håp i natt
Kom glimt Av sol Med von Om fred
Hit til min største skatt

Det var mest sulling og nynning. Enkle tekstar som vart til ut av ingenting. Fyrst ein strofe. Og sidan to og tre og jamvel fire. Medan ho strikka små trøyer og brøker av ull ho hadde karda og spunne til garn ho sidan farga sjølv.

Om krig Og svolt Til oss Vil nå
Min song du jamnt skal få
Viss svik Bak rygg Og naud Kryp på
Ein gneist du snart skal sjå

Høyr elv Frå fjell Med regn Mot hav
Der båt mot hamn glir inn
Høyr fugl I skog Og rop Frå kav
Der folk sitt arbeid finn

Sjå strand Kring land Der sjø Snart flør
Og tenk kor mildt det gjeng
Sjå snø På fjell Der kveld Snart strør
Små ord hit til di seng" 

https://www.youtube.com/watch?v=seHE51ArBTU&feature=youtu.be&fbclid=IwAR054GHoxjz28jcAmD5nGE_8j459eRuAZtvMDdq02spT4-4fkQjmf62B0jI





###

"Men på preikelaussøndagane, etter opplesinga av Huspostillen og salmane og fadervåret, då nesten heile familien sat i léveggen og smakte på dei milde tonane frå trøorgelet, og liksom venta på at noko skulle ta slutt eller ta til, då sa farfar brått. -Ein blir ikkje rik på innaskjersfisket. Ikkje på hummaren heller. Så var det blitt stille i léveggen. Sola skein. Himmelen var blå. Men nordavinden like jamn og hard. Før farfar endeleg heldt fram. -Så kva skal bli av deg, gut."


###
"Farfar kunne ikkje heilt tru at det ikkje skulle bli fiskar av yngsteguten også. Derfor bestemte han at det måtte bli Lofothavet på far. Saman med eldstebroren, Fastemann og svogeren Ole, som hadde gifta seg med eldstesøstra hans, etter å ha reist til Amerika, men kome tilbake, utan å finne gull. Det var i 1930. I slutten av januar gjekk dei nordover med skøyta. Fire dagar tok det å kome fram. Det var god fart. Far stod i byssa. Skulle sørge for at karane fekk nok mat."


###
"Til våren går far for presten saman med nabojenta. Altså Anna. Ho har brunt hår kjembt sirleg til sides. Festa i to klemmer over kvart øyre. Er véret godt, ror dei saman over til den flate øya der kyrkja er. Far liker Anna. Og han trur at Anna liker han. Til  konfirmasjonen får han Bibelen av Den gamle. Dei ugifte tantene gir han Nynorsk salmebok. Det er gilde gåver. Namnet hans er skrive i gull på det svarte omslaget. Fødselsdatoen på side ein med mor si sirlege skrift i raudt blekk. 22. februar. Pederi stol. På kyrkjetrappa gir han tjuvjoegget til Anna. Ho veg det i handa. -Kor lett det er, smiler ho. -Ein skulle ikkje tru at det har vore liv inni noko slikt."




###
"Om hausten blir han med storebroren på jakt. Dei gøymer seg bak steinar og tuer og fyrer av på ender og gjæser inne i myrane. Dei dukkar i lyngen når tjuvjoen stuper. Dei ror ut til skjera og siktar på skarv. Når den dempa lyden frå børseskota kjem tilbake frå fjella inne i fjorden, forstår dei kor einsamt dei bur. På denne fordømte prikken ute i havet. Der alle fuglar smaker tran eller tare. Så midt i skipsleia. Og likevel så utanfor alt.



###
"I 1932 søkjer far seg inn på Underoffiserskulen i Trondheim. Det er opptaksprøve i Stiftsgården. Lokala luktar gamalt støv. Minner han om teikningar frå 1700-talet han har sett i skulebøkene. Langpiper og rokokkomøblar. Det overraskar han stort at han kjem inn. "




###
"Så på preikelaussøndagane. Etter Huspostillen og salmane med akkompagnement frå trøorgelet. Då han sat saman med dei andre ungdomane. Der oppe i haugen. 


 


I ly for nordavinden. Og lytta til sveivegrammofonen. Der den mjuke og mørke stemma til Bing Crosby kraup ut frå høgtalaren. Det var «Soon». Og han fekk ei kjensle av at jentene såg på han kvar gong han sveiva denne. For dei sette seg tettare inn til han. Kanskje særleg Anna. Ho røyvde liksom på leppene. Som om ho song med. «Soon. Maybe Not Tomrrow. But Soon. There`ll Be Just Two Of Us». Då tenkte far. -Kanskje ikkje i morgon. Men snart. Då kan alt dette som eg lengtar etter begynne."


###
"Det vart mykje slosting på landbruksskulen. Gutar frå øyane møtte karar frå fjordane. Og dei kvesste seg på kvarandre. Til ein av kompisane heime fortalde far at han ein gong fall ned ei trapp medan han slost. Til mellombroren ymta han frampå om ei jente. Men han ikkje ville nemne namnet på henne. Av gruppebiletet utanfor internatet kan ein ane at det var eit middels år. Eit mysande blikk. Ein slags skugge over panna."






###
"Men militæret vil ikkje sleppe han. Under fyrstegangstenesta på Setnesmoen blir han avbilda med ei fløyte hengande i ei snor og to vinklar på armen. Altså korporal. Han står i profil. Smiler mot nokon vi ikkje ser. Dette var truleg eit godt år. Ein kan sjå at det ligg noko nytt inne i dette smilet. Mange gonger fortalde han om utmarsjane til Romsdalshorn. Elva som krumma seg langs vegen. Kor han sveitta i solsteiken. Og skyttarprøva. Far elska å skyte."









###
"Men i den same stormen riv «Snøgg» seg laus frå kjettingane som er festa til dei tunge lodda i sjøen og kjem i drift innover fjorden. Innover, innover berst det. Fyrst når uveret stilnar, kan dei begynne å leite. Tre dagar går det før dei finn han att på ei strand. «Snøgg» ligg sidelengs i fjøra som eit drukna menneske. Nedherja og med fleire hol i skroget. Det er ein katastrofe for farfar. Forsikringa vil ikkje dekkje ein like stor båt. Ingen pengar vil vere att til noko som helst."



###
"Truleg er det i løpet av desse månadene at far les annonsen. Det må vere i «Budstikka» eller «Romsdal Folkeblad». Om opptaksprøver til Befalsskulen. Infanteriet. Luftvernartilleriet. Kanskje var det noko likevel, dette med skytinga, og ei lita, men stabil inntekt. Han søkjer, får eit brev i posten, pakkar toalettsaker og Nynorsk salmebok i sekken, reiser med toget frå Åndalsnes, møter til opptaksprøva, kjem inn. Året er 1939."


Utdrag frå teksten 
KVA SKAL DET BLI AV GUTEN / DÅ KRIGEN KOM TIL FAR
KRIGSHISTORIER
som kjem ut på 
Det norske Samlaget
 september 2020