FRISKE FØRJULSBAD MED FERSK BOK

 Tysdag 28 november 

arrangerte Hareid folkebibliotek

 bokbad med Den bortkomne 

i fokus.

Intervjuar og bademeister var 

norsklektor og kollega Liv Osnes Dalbakken.

Bibliotekar Anne Vasstrand ønskte velkomen

før eg las utdrag frå romanen.

Trubaduren Tormod Hjørungnes Engen song 

og fortalde om møtet med forfattaren sin lyrikk

før han avslutta med si eiga tonesetjing av diktet

blues frå samlinga havflammen (1995).

                                                

Mellom 50 og 60 menneske tok del.

Boksal ved NORLI Amfi Ulsteinvik til slutt.

Avslutning med nye utdrag av romanen.

Torsdag 7 desember gjekk turen til biblioteket

på ARENA i Ulsteinvik.

Opplegg etter same lest.

Mellom 30 og 40 tilstades.

God stemning.

Stor takk til begge biblioteka 

for fin tilretteleggjing!

Takk også til NORLI 

for praktisk gjennomføring av boksalet!

Alle foto: 

Vikebladet/Vestposten og Hareid bibliotek.

Roman sju, bok femten

Då er altså romanen Den bortkomne ute 

i bokhandlar og bibliotek.

 Eg har brukt mykje tid på han. Nærare tre år. Mange avvegingar er gjorde. Og mykje tekst er stroken. Skriven på nytt. Og stroken igjen. Slik presenterer forlaget romanen.

I det ytre handlar altså boka mykje om læraren si rolle. 

Ytringsfridom. Handlingsfridom. Korleis kan ein presentere lærestoffet i fag som norsk, historie og religion 

for 17-18-åringar i den norske skulen 

i året 2023? 

Og kva bør ein? 

Finst der grenser? 

Dette er spørsmål som lesaren 

truleg vil stille seg under lesinga av romanen.

Men under den ytre handlinga

strøymer læraren si eiga historie. 

Erfaringar. 

Forventningar. Sorger. Oppturar. Traumer.

Personlege tap.

Alt dette som berre sjeldan kjem til overflata 

i møte med andre menneske.

For forfattaren vil denne historia vere like viktig.

Eg håper på reaksjonar og tilbakemeldingar.

God haust til alle som les!

CLAUDIO MAGRIS OG TRIESTINITETEN

Eg har nyleg lese den nye romanen til Claudio Magris, Non luogo a procedere, på dansk. Det var ei rystande oppleving, i positiv tyding, sidan  både det alvorlege innhaldet og det suggererande språket har etterlate seg ei uro i kroppen som kanskje ikkje vil sleppe taket på lang tid. Dette er verkeleg ei sterk bok.

     

I Bokvennen Litterær Avis 2-2017 finn ein eit intervju som eg gjorde med forfattaren i fjor.



I tillegg til den nye boka si, kjem han også inn på oppveksten og forfattarskapen sin, men kanskje aller mest prøver han å forklare den spesielle posisjonen som heimbyen Trieste har hatt, både strategisk og maktpolitisk, litterært og kulturelt, og som har skapt ein heilt spesiell mentalitet og sinnsstemning, triestinitá.

Her kjem innleiinga til intervjuet:

"Mange vil hevde at ei av vår tids viktigaste stemmer tilhøyrer den 76 år gamle italienske litteraturprofessoren Claudio Magris, som med sine eksperimentelle romanar og essays heilt sidan 1980-åra har teke lesarane med på ville oppdagingsferder gjennom Europa si styggvakre historie, ofte med fokus på krigen sitt brutale vesen, og gjerne med utgangspunkt i grensebyen Trieste, der forfattaren har vakse opp og framleis bur.

Den siste romanen hans, Non luogo a procedere, som kom ut i 2015, (Intet retsligt efterspil i dansk omsetjing), låner då også kulissar frå ein gamal risfabrikk rett utanfor byen, som fungerte som konsentrasjonsleir og krematorium for nazistane. La Riseria di San Sabba var Italia sin einaste dødsleir under den andre verdskrigen, og tittelen spelar på kor lett dei lokale medløparane slapp unna ansvaret for jødeforfylgjingane då krigen var slutt. I kjend stil driv Magris handlinga fram med store historiske sprang og ein detaljrikdom som kan ta pusten frå lesaren, ikkje sjeldan gjennom lange digresjonar, historier og fabuleringar, med endå fleire forgreiningar, som kan verke som avsporingar, men som til slutt gir nye og overraskande innsikter mot det temaet som romanen tek opp – krig, vald og menneskeleg djevelskap. Sjølv målt opp mot reiseboka Danubio (Donau) og romanen Alla sieca (I blinde) står tekstmassen fram som hybridaktig og grensesprengjande, og kritikarar har hevda at med denne nye romanen har forfattaren for alvor meldt seg på i diskusjonen om ein nobelpris i litteratur.

Som alltid er landskapet viktig for Claudio Magris, særleg grenseområda rundt halvøya Istria, som så mange nasjonar og statar har gjort krav på. Dette er også bakgrunnen for at Trieste var ein så dramatisk kampplass under og rett etter verdskrigane. Mange kjende – og kjenner framleis - eigarskap og tilhøyrsle til byen.

Om du vil møte Claudio Magris i Trieste, er det stor sjanse for å treffe han på Caffé San Marco, James Joyce og Rainer Maria Rilke sin stamkafé, som ligg litt nord for sentrum, like ved Giardano Pubblico. Ved eit fast bord i hjørnet av denne eksentriske serveringsstaden skriv Magris dei fleste av utkasta til bøkene sine. Sjølvsagt for hand".

 

Trieste er vel verd eit besøk. Byen er på mange måtar ein nøkkel til å forstå italiensk, austerriksk og jugoslavisk historie, reaksjonane på oppgjera etter begge verdskrigane og ikkje minst forfattarskapane til modernistiske frontfigurar som Italo Svevo og James Joyce.

  

  

 

  

Men framfor alt er Trieste nøkkelen til å forstå den strålande forfattarskapen til  Claudio Magris.

  

 No gler eg meg til at den nye romanen kjem ut på norsk.

Ernest Hemingway: A Farewell to Arms

Ei av mange fascinerande sider 

ved den amerikanske forfattaren 

Ernest Hemingway (1898-1961)

er evna hans til å flette dramatiske scener frå livet sitt 

inn i eigne fiksjonstekstar

og slik gjere både seg sjølv 

og forteljingane udøyelege.

Ikkje berre ser vi tydelege spor av oppveksten hans 

i dei fyrste historiene om Nick Adams

(In Our Time 1925).

Vi fylgjer forfattaren 

frå borgarkrigen i Spania med

For Whom the Bell Tolls (1940)

til tida rett etter den andre verdskrigen

i Across the River and Into the Trees (1950).

Alle stader spelar han rolla som reporter

i sitt eige liv.

Vi har ein norsk parallell i den fire år yngre Nordahl Grieg,

der vi ser den sjølvbiografiske kronologien

svi seg inn i fiksjonen,

så å seie frå månad til månad,

gjennom mellomkrigstida

og fram mot den lagnadstunge flyturen

over Berlin i desember 1943.

Bla gjennom hans Samlede dikt,

og lesaren vil forstå kva eg meiner.

Men tilbake til Hemingway. 

Då eg las

Farvel til våpnene 

fyrste gongen i slutten av tenåra,

var det kjærleikshistoria 

mellom den britiske sjukesystra Cathrine 

og den amerikanske sanitetsoffiseren Henry,

og ikkje minst slutten på denne,

som gjorde mest inntrykk.

- Jag vill vad du vill. Det finns ingen jag längre. Bara du.

Ved andre gongs lesnad,

av ei svensk utgåve,

nokreogtretti år seinare,

er det tvillaust miljøet i romanen,

og tilhøva ved den austerriksk-italienske fronten

under siste delen av den fyrste verdskrigen,

som grip meg.

Skildringa 

av kampane i Nord-Italia,

basert på forfattaren sine røynsler

som (nittenårig!) ambulansesjåfør

 

 i krigssona

ved elva Isonzo (i dagens Slovenia),

og som kulminerte i slaget ved Caporetto 

i oktober-november 1917

(også kalla "det tolvte slaget ved Isonzo"),

der store delar av den italienske hæren vart knust,

er sterke,

og ein skjønar

at forfattaren må ha hatt desse hendingane

nært innpå seg.

- Det finns ingenting värre än krig.

- Att bli besegrad är värre.

Som sanitetssoldat

kom unge Hemingway i kontakt 
med store mennesklege lidingar,
som lemlestingar etter bombenedslag, nerveskadar etter gassåtak, 
granatsjokk og primitive amputasjonar.



Han var truleg også vitne til massive overgjevingar
(265 000 italienarar i austerriksk fangenskap 
berre etter slaget ved Caporetto),
med påfylgjande deserteringar og ein omfattande oppsmuldring 
av kampmoralen i dei italienske styrkane, 
ikkje minst under den illgjetne generalen
Luigi Cadorna.

Det sviande nederlaget ved Caporetto
(som nesten førte til kapitulasjon 
og fri bane for trippelalliansen til Venezia og Adriaterhavet)
er framleis eit ope sår i italiensk historie.
Namnet er nærmast tabu
og vert berre nytta synonymt med
katastrofe eller nedslakting
(noko ikkje minst eks-soldat Mussolini gjorde 
under fascistane si maktovertaking berre nokre år seinare).

Historia er full av paradoks.
General, og seinare Weimar-republikkens siste president,
Paul vonHindenburg, 
var arkitekten bak denne tysk-austerrikske offensiven.

Og ein av dei største tyske heltane frå slaget

var Erwin Rommel, den kjende "ørkenreven", 
Italia sin næraste allierte under kampane i Nord-Afrika
under den andre verdskrigen.

Det er elles eit ungt Italia 

vi møter i A Farewell to Arms.
Under krigen var kongen,
Viktor Emmanuel III,
strategisk stasjonert i byen Udine,
og i romanen fungerer bilkortesjen hans,
dagleg på veg til områda for kamphandlingane,
som eit viktig leiemotiv i handlinga. 

Italia hadde sterke ønske om territorium
innanfor det austerriksk-ungarske dobbeltmonarkiet.
Men sjølv om landet 
skifta allianse og kom over 
til entente-maktene allereie i 1915, 
og sidan "ofra" 800 000 soldatliv 
i sigeren over Trippelalliansen,
fekk dette ingen positive effektar 
i form av gamle "romerske" provinsar.
For då traktatane blei underskrivne i Versailles 
og St. Germain i 1919,
vart det berre små smular att til Italia. 
Kanskje ikkje så rart då 
at krigen vekte misnøye, harme, sorg og revansjelyst
hos folk flest
og såleis bana veg for svartskjortene
i åra som fylgde.

Etter at Hemingway 
gav ut A Farewell to Arms i 1929,
kom romanen på norsk i Gyldendals Den gule serie 
(i omsetjing av Hermann Wildenwey)
allereie året etter.



Rett nok er romanen 
ein slags maskulin love story,
men framfor alt er forteljinga om Cathrine og Henry 
(og det døde barnet deira)
ein antikrigstekst
på line medHemingways samtidige 
Erich Maria Remarques
Im Westen nicht Neues (1929).
Personleg blir eg slått 
av det rå, nakne og autentiske i romanen.
Eg synest dette er ein moderne tekst
som viser det siviliserte Europa sitt samanbrot
og som gir oss interessante innblikk 
i endå eit hjørne av
Hemingway sin personlegdom.

Stefan Zweig: Legender

For oss som likar å snuse litt rundt på antikvariat,

kan det stundom dukke opp perler som austerrikske Stefan Zweigs Legender,

ei samling med fem forteljingar, som kom ut posthumt i 1945,

tre år etter at denne svært gåverike forfattaren

tok sitt eige liv i Rio de Janeiro,

dit han (via London)

 hadde emigrert etter Anschluss og den påfylgjande nazifiseringa av heimlandet i 1939.

  

Til grunn for nesten alt i den halvt italienske Zweig sin

litterære produksjon 

- det vere seg noveller (kanskje særleg), dikt, biografiar, librettoar, essays og historiske verk -

ligg det utprega humanistiske livssynet hans,

slik det hadde vakse fram gjennom den

europeisk kultursoga gjennom hundrevis av år,

med dei jødiske og kristne impulsar

som der hadde kome til,



noko som ikkje minst kjem fram i dette verket,

og særleg i legenden om Den begravede lysestage,

ei forteljing på over hundre sider,

som tek utgangspunkt i germanarane 
(meir presist vandalkongen Genserik) 
 si røving av Roma
i 455

og jødane sin lange og intense kamp

for å få menoraen tilbake til Det heilage landet. 
Eg lyt tilstå at eg tidlegare berre har lese
Sjakknovelle av denne forfattaren,
ein tekst som vart skriven i 1941
og som kom ut på Heinesen forlag i fjor.

Og så fann eg denne i bokhylla,

I følelsenes vold

(Verwirrung der Gefühle) ,

 

også det ei novelle,

spinnande rundt tabuemnet homofili m m,

som kom ut i 1927 og som selde utrulege 60 000 eksemplar i løpet av eitt år,

noko som var himmelhøgt over til dømes Thomas Mann sine opplag.

Så då Stefan Zweig døydde i (kanskje det hardaste krigsåret) 1942,

vonbroten over fascismen 

og knust av samanbrotet i den europeiske kulturen,

var det ei verdsstjerne og ein formidabel salssuksess

som forlot den litterære arenaen.  

Men tilbake til Legender. 

Boka kom ut i Den norske bokklubben i 1969.

Omsetjinga i mi eiga billegutgåve frå Jespersen og Pios forlag

viser oss at også dansk kan vere eit svært vakkert språk. 

Den som vil, kan få låne henne med meg.  

Dan Brown: Inferno (2013)

Om vi miksar 
Skatten på sjørøvarøya med Hardyguttene
og sidan ristar hypermoderne kunnskap om genteknologi
og ein solid dose religions- og kunsthistorie inni,
før vi til slutt krydrar det heile 
med nokre effektar frå dei siste filmane med James Bond,
kva får vi då?
Jau, til dømes ein ny thriller
frå det amerikanske fenomenet Dan Brown (f 1964),
forfattaren bak hysteriske salssuksessar som 
Engler og demoner (2000) og Da Vinci-koden (2003),
med namnet Inferno.

Tittelen denne gongen spelar sjølsagt på helvetet 

(eller kanskje er det den evige fortapinga, for kva er eigentleg skilnaden)

i Den guddomelege komedie,

Dante Alighieri si fantastiske reiseskildring 

gjennom dei tre dødsrika

(som også er ein søt hemn over dei politiske motstandarane

hans etter landsforvisinga frå heimbyen Firenze).

Og berre for å seie det med ein gong:

Eg har verkeleg sansen for denne romanen,

som har enkelte tematiske mollharmoniar i seg
som kanskje finn gjenklang i både George Orwells 1984 

og Aldous Huxleys Brave New World.

Om ein kjøper premissane for sjangeren,

er denne teksten både spennande, underhaldande,

tankevekkjande og - ikkje minst - lærerik.

For jakta på forfattaren Dante si dødsmaske 

og den svikefulle dogen Enrico Dandalo sin gravstein

fører oss gjennom store delar av Firenze og Venezia

sine kunstnariske og arkitektoniske herlegdomar

og heilt til dei surklande grottene under kyrkjemoskéen 
Hagia Sofia  i Istanbul,

der spenninga (kanskje) blir utløyst.

Helten er den same som sist:

Kryptolog og kunsthistorieprofessor

Robert Langdon frå USA.

Og det er sanneleg ei heseblesande reise han tek oss med på,

med kjende danbrownske ingrediensar som kunsttjuveri, 
forfylgjarar med licence to kill, bestialske avrettingar og oppfinnsame variantar av dei sju dødssyndene,

der heltar blir skurkar

og sidan heltar igjen,

men med ein uvanleg alvorleg undertone:

Trugsmålet om planeten sin undergang.

Den malthusianske katastrofen.

Overbefolkninga av jordkloten.

Så spørst det kva som representerer sjølve infernoet:

Utløysinga av pesten

(representert ved eit virus som kan endre vårt DNA
 og gjere ein tredjedel av oss ufruktbare)

eller benektinga av det faktumet
at ei overbefolkning 
(med alle dei fryktelege konsekvensane denne kan føre med seg)
faktisk KAN skje?

Claudio Magris: I blinde

Trass i tallause sidespor og hyppige kronologibrot, er det lenge sidan ein roman har gjort sterkare inntrykk på meg enn Claudio Magris` I blinde .

Den italienske litteraturprofessoren Magris (f 1939),

med slektsband til både Italia, Jugoslavia og fjerne provinsar i det gamle habsburgske dobbeltmonarkiet Austerrike-Ungarn,

er spesialist på tysk språk og sentraleuropeisk kultur ved universitetet i Trieste, 

og er nok mest kjend for reiseskildringa Donau, 

som vart ein verdssuksess då ho kom ut i 1986

(og som sikkert har gjort forfattaren økonomisk sutalaus

for all framtid).

Men der Donau 

(som også har trekk av romanen og essayet i seg)

er kronologisk 

(som faret etter elva),

er I blinde kaotisk og lunefullt 

(som havet).

Heile teksten i Alla cieca, 

som kom ut i 2005, 

er bygd opp som ein monolog frå den (viss eg har rekna rett) 

åttitoår gamle kommunisten Salvatore Cippio, 

lest inn på ein bandopptakar ved ein psykiatrisk klinikk i den italienske grensebyen Trieste, 

til legen hans, dr. Ulcigrai.

Og det er verkeleg ei fascinerande forteljing, 

der Salvatores livshistorie, 

som jugoslavisk antifascist og straffange,

fyrst i konsentrasjonsleiren Dachau 

("ondskapens uoverstigelige høydepunkt"),

og seinare 

(etter brotet mellom Tito og Stalin)

i det jugoslaviske gullaget Goli Otok,

vert voven inn i 

den (viss eg har rekna rett) hundreogtredve år eldre danske sjømannen 

Jorgen Jorgensens livshistorie

(med vekt på rolla hans under utryddinga av urfolket på Tasmania) 

som pasienten ikkje greier å skjelne frå si eiga.

For lesaren, altså meg, 

(eller lyttaren til bandopptaket, altså dr. Ulcigrai) 

vert dei dramatiske opplevingane til desse to personane 

fletta så tett og stramt saman

at det stundom er uråd å skilje dei frå einannan.

Ei setning kan byrje med Salvatore

og slutte med Jorgen.

Men røynslene deira har fleire likskapar.

Begge er politisk medvitne og opplever tortur og menneskleg råskap.

Begge vert stempla som forbrytarar og forrædarar.

Begge får merkelappen displaced person og blir gitt ein ticket of leave 

av styresmaktene.

Og begge opplever kvinna
(og då meiner eg med stor k)

som både hore og madonna (Norah og Maria).

Til saman utgjer forteljingane deira EI historie om det jaga og forviste individet

som har erfart at såkalla siviliserte menneske

har vist det blinde auget til, 

og i likesæle berre akseptert,

 dei mest ekstreme formene for brutalitet og fornedring framigjennom,

biletgjort av dei kvinnelege gallionsfigurane

sine hundreår lange reiser over

verdas sju, åtte eller ni hav.

Språket i denne romanen, 

som også har klangbotnar i dei greske eposa Iliaden og Odysseen, 

er eruptivt og nyskapande.

Min norske versjon, utgitt av Press Pocket, 

er ypparleg omsett av Kjell Risvik, 

og er ein meister og nobelpriskandidat som Claudio Magris verdig.

Eugenio Montale: Annerledes

bare

de som prater tøv

sier noe som angår deg

Nokre trøystande ord frå il grande poeta italiano Eugenio Montale (Genoa 1896-Milano 1981) høver kanskje i dag.

Sitatet er henta frå Oktober forlag si utgåve av hans utvalde dikt Annerledes frå 1995 med gjendiktingar og kommentarar av Heidi Bonde og Rune Christiansen.  

Dei velvalde orda avsluttar diktet Succulenter (Le piante grasse ), ein morosam tekst som - mellom mykje anna - latterleggjer

dei sære interessene som nokre av våre slektningar

kan finne på å dyrke.

Svære, vasshaldige, saftfulle plantar,  

for eksempel.

Eugenio Montale er ein bør-ha-lese-forfattar for lyrikarar.

Annerledes er ei bør-ha-bok.