Roberto Rossellini: Roma città aperta

"Roma, città aperta" (1945),

regissert av Roberto Rossellini,

er rekna som eit landemerke i nyare italiensk kunst,

og representerer sjølve kimen til neorealismen, 

som skulle inspirere til så mange produksjonar 

innan både film og litteratur 

frå slutten av den andre verdskrigen 

og heilt fram til byrjinga av 1960-åra.

Tittelen på filmen 

spelar på Roma sin spesielle situasjon 

under den ni månader lange tyske okkupasjonen,

altså i tidsromet

mellom avsetjinga av Mussolini i september 1943 

til den allierte maktovertakinga juni 1944,

og hentar handlinga si frå spenninga mellom

nazistane 

(altså ikkje dei italienske fascistane, som hadde flykta nordover)

og

motstandsrørsla

(her representert ved "Den nasjonale frigjeringskomitèen"),

der Gestapo si jakt på anti-fascisten Giorgio Manfredi

endar med ein rassia i bustadblokka der han ligg gøymd, 

slik at den modige åleinemora Pina, spelt av Anna Magnani,

vert skoten

(framfor augene på sine eigen son, Marcello)

og den lokale presten, Don Pietro,

vert torturert og avretta

(framfor augene på sine eigne korgutar)

fordi han ikkje ville avsløre motstandsmannen 

Giorgio.

På mange måtar

inneheld filmen fleire av dei "vanlege" ingrediensane innan

krigsfilmsjangeren

(flukt, klappjakt, portforbod, dekknamn, kurerar, illegale aviser, angiveri, medløparar, varemangel, svartebørs o s v).

Til dømes er det spennande å sjå parallellen mellom

skodespelaren Marina Mari si rolle under den tyske okkupasjonen

 og Henry Rinnan sin bruk av lokkeduer

under infiltreringa av det norske motstandsmiljøet

i nøyaktig same tidsrom.

Likevel slår konflikten i dette dramaet an 

ein særeigen eksistensiell tone, 

noko som ikkje minst kjem fram i Aldo Fabrizi 

si tolking av don Pietro,

som rett før han vert skoten seier:

"Det er ikkje så vanskeleg å døy rett.

Det vanskelege er å leve rett."

Så byggjer då filmen også på ei sann historie,

om den katolske presten Don Guiseppe Morosini,

som vart dømd for å ha hjelpt partisanane,

og skoten av nazistane i Roma

3. april 1944.

Det vert sagt at Rossellini 

utnytta kontakten med den unge manusforfattaren Frederico Fellini 

til å overtale nettopp Aldo Fabrizi

til å spele hovudrolla i denne filmen.

Det var elles viktig for han

å nytte seg av autentiske omgjevnader under innspelinga,

som starta i Prenestino-kvarteret, 

i eit område mellom Termini og Lateranet, 

allereie i januar 1945,

med ei rekke amatørar i rollene,

ikkje minst born,

som denne forteljinga var meint å handle mest om.

Men historia er som kjent full av paradoks.

I tillegg til ein omfattande (og tvillaust nyskapande) filmproduksjon

blei Roberto Rossellini (1906-1977)

også kjend for å vere ein nær ven av Vittorio Mussolini,

son til Il Duce,

og sjølv om det er blitt avfeia av historikarar, 

har kritikarar skulda han for å ha hatt fascistsympatiar

og elles utnytta kontaktene til diktatoren 

for å ha skaffa seg kontraktar.

Men for andre er han nok mest kjend som 

ektemannen til Ingrid Bergman

og som far til døtra deira, Isabella Rossellini,

som mellom mykje anna 

har vore gift med Martin Scorsese 

og hatt hovudrolla i den dystre klassikaren Blue Velvet.

Men det er som kjent ei heilt anna historie.

Paolo Sorrentino: La Grande Bellezza

Om du lengtar etter ei verkeleg STOR kulturoppleving,

skal du prøve å få med deg den italienske oscarvinnaren

La Grande Bellezza 

medan han enno går på norske kinoar.

Ikkje berre er filmen 

ein satire over den italienske veremåten  

og dei romerske kulturkjendisane sitt dobbeltmoralske partytilvære.

Han er også djupt alvorleg 

og dveler ved kierkegaardske spørsmål

som rører ved alle menneske sine liv.

Sjølve handlinga startar med den heidundrande feiringa

av hovudpersonen Jep Gambardella 

sin 65-årsdag

på den fasjonable takterrassen hans

like ved Colosseum 

i Den evige stad.

Ungkaren Jep,

som i si tid var ein lovande forfattar,  

arbeider no som ein høgt gasjert featurejournalist,

og omgir seg med eit galleri av burleske personlegdomar,

det vere seg prostituerte, dragartistar eller 104 år gamle katolske helgenar.

Som ein del av arbeidet sitt

oppsøkjer han kjendisbryllaup, lanseringsfestar, fotoutstillingar og 

andre kunstnariske happeningar,

til dømes ulike typar performance art-arrangement,

(der særleg naken-kvinne-springande-mot-akvedukt-stuntet  får publikum til å stønne)

og han intervjuar sidan hovudaktørane,

som han etter kvart kjenner ein stigande skepsis og jamvel avsky overfor.

På overflata

er Jep ein kynisk skjørtejeger og verbal ekvilibrist

(karakterdrapet på ein kvinneleg forfattar i form av ein tre minutt lang monolog under eit nachspiel på takterrassen

er verkeleg stor teaterkunst og verdt inngangspengane åleine),

men inni seg er han einsam, ulukkeleg og søkjande.

Og når han endeleg finn drøymekvinna,

den vakre stripparen Ramona,

spelt av Sabrina Ferilli

(som elles fyller 50 år i sommar, berre slik at det er nemnt),

døyr ho på uforståeleg vis,

og Jep blir sitande att med mange spørsmål,

før han for alvor byrjar å memorere fram minna frå somrane 

i sin ungdom

og møtet med den store kjærleiken

der.

Historia handlar altså om meir enn mannen si 65-årskrise.

Filmen, 

som er full av humor, galskap og tristesse,

har tallause referansar til biletkunst, litteratur og tidlegare italienske filmar,

ikkje minst av Fellini.

Jep Gambardella, 

aldeles strålande spelt av Toni Servillo (f 1959),

  er slettes ikkje ulik den unge journalisten i La Dolce Vita

(spelt av Marcello Mastroianni),

som også blir pressa mellom rollene som utsvevande levemann 

og seriøs forfattar,

og persongalleriet kan jamvel konkurrere med Amarcord.

Uansett er La Grande Bellezza noko heilt for seg sjølv.

Dei romerske kulissene 

er ufatteleg vakre, 

ikkje minst mot slutten av filmen,

med båtturen under bruene nedetter Tevere,

ein talande metafor i seg sjølv,

og musikken vekslar mellom tekno med mange desibel og slepne kvinnekorharmoniar

(som her ved Sao Paolo-fontenen på Gianicolo, 

der marmorveggane gir ein eksepsjonell akustikk),

noko som strekar under den hyppige bruken av kontrastar

gjennom heile filmen,

med dekandense og menneskleg forfengelegdom

eksponert

mot ein bakgrunn av vakker natur og strålande omgjevnader.

Så kan ein no lure på KVEN den store skjønnheita er.

Er det Roma.

Eller kanskje er det Ramona.

Er det den unge jenta som kledde seg naken for Jep i hans tidlege ungdom.

Eller kanskje er det berre livet sjølv.

Pier Paolo Pasolini : Mamma Roma

Om ein jaktar på Italia si sjel,

bør ein kanskje oppsøkje dei store forteljingane,

gjerne slik dei ovrar seg i spelefilmane, 

særleg desse som kom ut etter 1945,

då alle tenkjande menneske laut gjere opp ein slags rekneskap

over dei feiltrinn som var blitt gjort

under (og mellom) verdskrigane

og sidan prøve å skape 

eit Italia på nytt.
For landet var framleis svært delt,
og skilnaden i leveforhold mellom 
dei rike 
(den nye finansielle eliten og dei gamle adelsfamiliane)
og dei fattige
(industriarbeidarklassa i nord og dei eigedomslause bøndene i sør)
var enorm.

Ein av mange framståande regissørar

i Etterkrigs-Italia

var journalisten og forfattaren

Pier Paolo Pasolini

(1922-1975),

som med eit stort sosialt og politisk engasjement

skildra fattigdomen og vonløysa

 mellom dei nye plebeiane

og håpet om eit betre liv

i dei nye bustadblokkene 

som var i ferd med å sprette opp 
(mellom dei tallause ruinane frå det romerske keisarriket)
rundt storbyane.

I filmen

Mamma Roma (1962)

møter vi den ex-prostituerte Guidona

(som hadde fått ein skeiv start i livet
sidan ho berre fjorten år gamal var blitt gift med den sekstifemårige 
leiaren  for det lokale fascistpartiet)

som endeleg har fått spart seg opp såpass med pengar 

at ho kan flytte til ei ny leilegheit i Roma 

saman med den seksten år gamle sonen Ettore

og starte som grønsakshandlar

på eit av dei mange torga der.
Håpet om aksept
mellom nye naboar i eit betre sosialt strøk



og ei lysare framtid for dei begge lever ei stund,




men etter at Ettore blir lokka av sine nye, dresskledde kameratar

til å stele ein radio på eit sjukehus

(der ein av pasientane underheld 

med å lese ein song frå Dantes Inferno kvar kveld),

endar historia slik ho må,

som ei slags deterministisk tragedie

(ikkje ulikt dei nordiske, naturalistiske romanane a la Amalie Skram),

sidan døden, la morte,

lurer i bakgrunnen heile tida,

og Mamma Roma prøver å ta sitt eige liv

ved å hoppe ut av vinduet

før ho 

(mest truleg)

vender

attende til verdas eldste yrke

og alt er som før.

Rolla 

som den varme og impulsive, 

men også brautande og primitive 

Mamma Roma 

vert spelt av Anna Magnani (1908-1973),

som er ein legende i italiensk film.

På mange måtar personifiserer figuren hennar

eit konglomerat av positive og negative eigenskapar

som ein kan finne spor av hos

fleire kvinner på italienske kinolerret:

Det vakre, erotiske og forførande,

jamsides med det ansvarsfulle og beskyttande,

men også det teiande og uærlege

(aksept for tjuveri så lenge det ikkje blir oppdaga

ser vi også hos Mamma Roma,

for då Ettore naskar i butikken,

blir det ikkje påtala).

Elles står mor-son-relasjonen fram som svært tett,

ikkje minst fysisk,

noko som verkar framand på oss nordbuar

(kva er det med italienske mødrer

og sønene deira?)

Biletspråket i filmen er rikt,

og allusjonane til bibelske personar og klassisk kunst 

er mange

(som alltid hos ateisten Pasolini).

Opningsscenen,

med det festdekka brudlaupsbordet, 

leiar tankane mot da Vincis Nattverden,

men er sprita opp med frittgåande grisar

og ein amorøs songdialog 

mellom Guidona og brudgomen.

Og frå den nye leilegheita 

blinkar stendig kuppelen på Peterskyrkja 

som ein fjern draum for hovudpersonen.

Trass i stor allsidigheit 

(han spelte mellom anna fotball, som ving, for serie A-klubben Bologna)

og eit tvillaust kuntnarisk talent

(den amerikanske litteraturprofessoren Harold Bloom 

"innlemma" dikta hans i The Western Canon i 1994)

var Pasolini ein svær kontroversiell figur i Italia.

Ikkje berre var han kommunist,

og yppa til strid mot ultra-høgre i mange samanhengar

(mellom anna med skuldingar om politiske attentat).

Ved sida av å vere ateist,

var han også homofil,

og han levde så ope med dette

at han fleire gongar skrytte av sine seksuelle eksapadar

(bruken av mannlege prosituerte i Trastevere o s v)

i media.

Men fyrst og fremst var han i konstant krig med nyfascistane.

Under premieren på Mamma Roma i september 1962

gjekk høgreorienterte ungdomar fysisk til åtak på han.

Pier Paolo Pasolini

blei funnen drepen på stranda i Ostia

2. november 1975,

med innslått hovudskalle og overkøyrt av sin eigen bil,

ein Alfa Romeo.

Tre menn skal ha stått bak ugjerninga,

men dei som var vitne til hendinga,

trekte forklaringane sine tilbake,

så mordet er altså enno ikkje oppklart. 

Om du betaler 1,50 Euro

og tek toget frå Ostiense-stasjonen i Roma

og ut til Ostia,

vil du finne ei minnestøtte over mannen

bak Mamma Roma

på Lidoen,

om du då skulle vere interessert

i å sjå kvar hans eiga romerske tragedie

vart fullenda.